آینده پژوهی و مدیریت آینده (Managing future)

این وبلاگ با هدف نشر مقالات علمی پژوهشی در زمینه های مدیریت و آینده پژوهی تشکیل شده است

 
 
نویسنده : بابک نعمتی - ساعت ۱۱:٢٩ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٥/۸
 

پژوهش پیمایشی

 گزیده ای از کتاب وندل بل

هنگامی که اصطلاح پژوهش پیمایشی را به کار می‌بریم، هدف اشاره به شیوه­های گوناگونی است که برای گردآوری نظام‌مند داده­ها مورد استفاده قرار می‌گیرند؛ در این شیوه‌ها، اطلاعات به شکل مستقیم و با طرح پرسش، از خود افراد به دست می‌آیند و در آن‌ها، اغلب، هر فرد به مثابه یک واحد تحلیلی انگاشته می‌شود. پژوهش پیمایشی می‌تواند سرشماری جمعیتی باشد؛ پژوهشی که در آن اعضای دسته­‌ای معین ـ برای مثال، در سرشماری‌های ملّی، تمامی افراد کشور ـ شمارش می­شوند. با این همه، پژوهش پیمایشی معمولاً در محدودة یک نمونه به انجام می‌رسد. برای مثال در سنجش آرا و اندیشه‌های عمومی، چه­بسا برای تبیین باورها، نگرش­ها و برنامه­های جمعیت چند میلیونی یا حتی چند صد میلیونی یک کشور، از نمونه­ای چند هزار نفری استفاده شود. البته، درستی یافته‌ها به عوامل پرشماری بستگی دارد که از جملة آن‌ها می‌توان به چگونگی نمونه­گیری، شیوة طرح پرسش‌ها و چگونگی طبقه‌بندی پاسخ­ها اشاره کرد.


پژوهش پیمایشی، شیوه­ای دیرپا است. برای مثال در کتاب عهد عتیق[1] از سرشماری سخن به میان آمده است و در مصر باستان نیز پیوسته، سرشماری‌هایی انجام می‌گرفته است. شاید دلیل تولد مسیح (ع) دور از وطن خود، در سرشماری رومیان نهفته باشد؛ در حقیقت، شاید یوسف نجار[2] و مریم (س) در راه سفر به سرزمین پدری یوسف بوده­اند تا برای سرشماری حاضر باشند (بابی[3] 203 :1986). هر دو اندیشمند برجستة حوزة علوم اجتماعی یعنی کارل مارکس[4] و ماکس وبر[5]، پژوهش‌های اجتماعی‌ـ‌تجربی خود را از راه پیمایش به انجام می‌رسانده‌اند؛ هرچند این مسئله چندان مورد توجه قرار نمی‌گیرد. از زمان پایان جنگ جهانی دوم تا کنون، پژوهش پیمایشی به مجموعه‌ای بسیار مدون و قابل اعتماد از فنون و شیوه­ها تبدیل شده است؛ فنون و شیوه‌هایی که به کمک آن‌ها داده­های مربوط به افراد و گروه‌های گوناگون گرد­آوری می­شوند.

 

پژوهشگران پیمایشی، گاه با حضور در منازل، محل کار یا مکان‌های دیگری مانند مراکز خرید و حوزه‌های رأی‌گیری، چهره به چهره با افراد گفت‌وگو می­کنند و گاه نیز از ابزارهای ارتباطی مانند تلفن بهره ‌می‌گیرند؛ رویه‌ای که به شکلی فزاینده در حال گسترش است. پژوهشگران، گاه پرسش‌نامه­هایی را بین پاسخ‌دهندگان توزیع می­کنند و با اعمال نظارت گروهی ـ شبیه به شرایط برگزاری آزمون در کلاس درس ـ از آن‌ها می­خواهند تا پرسش‌نامه­ها را تکمیل نمایند. اما گاه نیز، پرسش‌نامه­ها را برای افراد ارسال می‌کنند؛ برای مثال، پرسش‌نامه­ها را به همراه پاکت­نامه­هایی تمبردار (برای بازگرداندن پرسش‌نامه­های تکمیل شده) از طریق پست برای افراد می‌فرستند.

 

آن چنان که همه می­دانیم، در جهان مدرن گونه‌های مختلف پیمایش و نظرسنجی، فراوان یافت می‌شوند و یافته‌های آن‌ها نیز اغلب به شکلی گسترده­ انتشار می­یابند. نظرسنجی‌ها یکی از منابع مهم گردآوری داده‌های حقیقی در رشته­های اقتصاد، علوم سیاسی، روان‌شناسی و جامعه‌شناسی به شمار می‌آیند، البته روزنامه­ها، شبکه‌های تلویزیونی، نامزدهای تصدی پست‌های سیاسی و شرکت‌های تجاری نیز از این روش‌ها بهره می‌گیرند. در نظرسنجی­ها، هم به مسایل نظری و هم به پرسش‌های عملی پرداخته می‌شود. گسترة موضوعی پژوهش‌های پیمایشی بسیار وسیع است؛ از مهم­ترین موضوع‌های روز تا کم­اهمیت­ترین آن‌ها؛ از بیکاری، جرم و جنایت و بهداشت تا بررسی مزة نوشیدنی‌ها، بوی عطرها یا ظرف صابون مایعی که مردم آن را ترجیج می‌دهند.

 

از آنجا که تصمیم‌های تصمیم­گیران می‌تواند آینده را تحت تأثیر قرار دهد، نظرسنجی دربارة هر موضوعی نیز می‌تواند بر آینده تأثیرگذار باشد، مشروط بر آن که اطلاعات حاصل از آن در تدوین و اجرای سیاست‌ها به کار گرفته شود. برای مثال، نرخ بالا و روزافزون بیکاری، میزان جرایم و نیز نارضایتی‌های بهداشتی محاسبه شده در پژوهش‌های پیمایشی، چه‌بسا در سطح شرکت‌ها یا دولت‌ها به سیاست‌هایی جدید با هدف اشتغال‌زایی، کاهش جرایم و پیشگیری از شیوع برخی بیماری‌های خاص بیانجامند؛ به همین ترتیب نیز بررسی سلایق و علایق مصرف‌کننده دربارة مزة نوشیدنی‌­ها، بوی عطرها و ظرف صابون مایع، چه­بسا به تولید محصولات یا بسته‌بندی‌های جدید منجر شود.

 

همان‌گونه که پیش‌تر دیدیم، برخی پژوهشگران پیمایشی با مطالعة مقاصد و نیات افراد، می‌خواهند به این پرسش پاسخ دهند که چرا افراد به شیوه‌هایی خاص رفتار می‌کنند؛ این پژوهشگران، عامدانه و آگاهانه بررسی آینده را نشانه می‌روند. برای مثال، آن‌ها به همین منظور دربارة دلایل افراد برای رأی دادن به نامزدی خاص، اهداف مصرف‌کنندگان از خرید محصولی ویژه نظیر ماشین ظرف‌شویی یا خودرو، نیات مصرف‌کنندگان از خرید محصولات شرکتی ویژه مانند ماشین ظرف‌شویی ویرل­پول[6] یا مرکوری­کوگر[7] در چند ماه آینده، و دلایل مدیران تجاری برای صرف مقادیر و انواع گوناگون سرمایه، مطالعه و بررسی می‌کنند. نظرسنجی دربارة میزان اعتماد، نگرش و سلیقة مصرف‌کنندگان و تصمیم‌های فعالان عرصة تجارت، پیمایشی است که به طور منظم و دوره‌ای تکرار می‌شود؛ چنین پیمایش‌هایی به بخشی استاندارد از صنعت پیش‌بینی‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی تبدیل شده است (لند و اشنایدر a 1987).

 

به طور کلی، برخی دانشمندان علوم اجتماعی و دست‌اندکاران سنجش افکار عمومی ـ به‌ ویژه آینده‌پژوهان ـ تصاویر کلی افراد از آینده و آمال، آرزوها، انتظارات، بیم­ها و امیدهای آن‌ها را بررسی می­کنند. یکی از نخستین پیمایش‌های تطبیقی گسترده را دربارة تصویرهای آینده، گروهی بین‌المللی از پژوهشگران در سال‌های 1967 و 68 در چهارده کشور مختلف به انجام رساندند (اورنائر و همکاران[8] 1976). آن‌ها در نظرسنجی از بیش از یازده هزار نفر، حدود دویست پرسش دربارة نگرش­ها، انتظارات، امیدها، و نگرانی‌های پاسخ‌دهندگان در مورد آینده مطرح کردند.

 

به عنوان یکی دیگر از نخستین نمونه‌های پژوهش دربارة تصویرهای آینده با بهره‌گیری از پیمایش نمونه‌ها، می‌توان به تلاشی اشاره کرد که هادلی کانتریل[9] (1965 ،1963 و فری[10] 1962) آغازگر آن بود. کانتریل (1965) در مجموعه­ای از مطالعات که در سال‌های پایانی دهة پنجاه و آغاز دهة شصت میلادی به انجام رسید، بیم­ و امیدهای مردم را در بسیاری از کشورها از جمله برزیل، کوبا، جمهوری دومینیکن، مصر، هندوستان، اسراییل، نیجریه، پاناما، فیلیپین، لهستان، ایالات متحده، آلمان غربی و یوگسلاوی بررسی کرد. کانتریل و همکاران او با استفاه از الگویی ابتکاری که ”مقیاس رقابتی خوداتکا[11] “ نام داشت، از پاسخ‌دهندگان می­خواستند تا بهترین و بدترین زندگی ممکنِ قابل تصور برای خود را به تفصیل شرح دهند.

 

سپس برگه­ای حاوی مقیاس یا نردبانی که از صفر در پایین تا ده در بالا، درجه‌بندی شده بود (نمودار 5.6)، به پاسخ‌دهندگان داده می‌شد. مصاحبه‌کنندگان از پاسخ‌دهندگان می­خواستند تا بهترین و بدترین زندگی ممکن خود را که لحظاتی پیش با بیان جزییات شرح داده بودند، معادل درجه‌بندی این نردبان تصور کنند یعنی بدترین زندگی ممکن خود را درجة صفر و بهترین زندگی ممکن خود را درجة ده بیانگارند. به این ترتیب، دو انتهای نردبان را تصویرهای بدیلی مشخص می‌کرد که خود افراد برای آینده ارایه می‌دادند (بهترین و بدترین آیندة قابل تصور آن‌ها).

 

نمودار 5.6

نردبان به کار رفته در بخشی از پژوهش کانتریل

 

مصاحبه‌کنندگان در این محدودة ”خوداتکا“ از  افراد می‌پرسیدند:

 

  1. در حال حاضر در کجای نردبان قرار دارند؟
  2. پنج سال پیش در کجای نردبان قرار داشته‌اند؟ و
  3. انتظار دارند در پنج سال آینده در کجای نردبان قرار بگیرند؟

 

پاسخ‌دهندگان که نردبان را در برابر خود می‌دیدند، به راحتی می­توانستند با بیان عددی بین صفر تا ده به یکی از پله‌های نردبان اشاره کنند. در مرحلة بعد، این روند به طور کامل تکرار می­شد؛ البته این بار پرسش‌ها به بیم و امیدهای خود فرد مربوط نمی‌شد بلکه دربارة بیم­ها و امیدهای او دربارة کشورش بود.

 

کانتریل دریافت که در بیشتر موارد، میان بیم و امیدهای فردی مردم از یک سو و ایدئولوژی‌های سیاسی یا اصول و عقاید مذهبی مهم، از سوی دیگر ارتباطی وجود ندارد. افزون بر این، او به وجود شباهت‌هایی میان بیم و امیدهای فردی مردم در کشورهای گوناگون پی برد. برای مثال، مردمان تمامی کشورها در زمرة امیدهای خود به مسایلی اشاره می‌کردند که عموماً با بهروزی شخصی آن‌ها مرتبط بود. برخورداری از سلامت، شغل، سطح زندگی و مسکن مناسب، زندگی خانوادگی خوب، امکانات آموزشی بهتر و فرصت‌های (رشد و ترقی) برای فرزندان، در بین امیدهای اکثر مردم دیده می‌شدند. البته برخی پاسخ‌دهندگان نیز امیدهایی آرمان‌گرایانه­تر و پیچیده­تر نظیر احساس مسئولیت متعالی اجتماعی و سیاسی یا آرزوی خودسازی را مطرح می‌ساختند اما این دسته در اغلب موارد، کمتر از پنج درصد پاسخ‌دهندگان را تشکیل می‌دادند؛ شمار به مراتب کمتری نیز امیدهای خود را در چارچوب ایده­هایی مجرد و انتزاعی همچون سرمایه­داری، کمونیسم، مردم‌سالاری یا سوسیالیسم بیان می‌کردند.

 

با این همه، میان مردم کشورهای مختلف از حیث تصور آن‌ها دربارة میزان نزدیکی شرایط کنونی به بهترین آینده­های ممکن، میزان پیشرفت در پنج سال گذشته و میزان پیشرفتِ مورد انتظار برای پنج سال آینده، تفاوت‌هایی نیز دیده می‌شد. افزون بر این، میزان تأکید افراد بر پنج دسته امید فردی متمایز، متفاوت بود و البته این تفاوت تا اندازه‌ای با سطح توسعة اقتصادی کشورها همبستگی داشت:

 

  1. تن دادن به شرایط و پیشامدها (ویژگی بسیاری از مردم هند و برزیل).
  2. آگاهی انگیزاننده دربارة امکان افزایش حوزه یا کیفیت رضایت مردم (ویژگی بسیاری از رُعایا و روستاییان یوگسلاو و اقشار ـ به لحاظ اقتصادی و اجتماعی ـ فرودست جامعة فیلیپین).
  3. آگاهی از اینکه احتمالات جدید، می‌توانند به حقیقت بدل شوند (ویژگی مردم نیجریه).
  4. اعتماد و اتکا به خود که برخاسته از دستیابی به اهداف مورد انتظار بود (ویژگی اشغالگران سرزمین فلسطین).
  5. احساس خرسندی از راه و رسمی برای زندگی که نویدبخش ادامة پیشرفت و توسعه بود (ویژگی مردم آمریکا).

 

باید توجه داشت که این اطلاعات، حدود سی سال پیش گردآوری شده­اند؛ بنابراین شاید شرایط کنونی در برخی کشورها بسیار متفاوت باشد. البته پنج دسته امید فردی پیش‌گفته ـ که کانتریل آن‌ها را تشخیص داد ـ چه‌بسا هم‌چنان نیز معتبر باشند. این دسته‌بندی پنچ‌گانه احتمالاً نمایانگر امیدهای اساسی و جهانی بشر باشد چراکه گستره‌ای وسیع از بقای انسان‌ها تا آسایش و خودشکوفایی آن‌ها را در برمی‌گیرد.

 

مقیاس رقابتی خوداتکا، ابزاری کارآمد و مناسب برای بررسی بیم و امیدهای افراد به شمار می‌آید. با استفاده از این مقیاس، آینده‌پژوهان می­توانند پاسخ‌دهندگان را در قالب (محدودة) مرجع خود آن‌ها درک کنند و تصویرهای آیندة مورد نظر آن‌ها را شرح دهند و مقایسه نمایند (کانتریل و فری 8 :1962).

 

به طور خلاصه، پژوهش پیمایشی در تمامی سطوح، روش‌های متنوعی را برای بررسی مقاصد و نیات، برنامه­ها، انتظارات، بیم‌ها، امیدها و تصاویر آینده‌های بدیل ـ هم به طور عام و هم به طور خاص ـ در اختیار آینده‌پژوهان قرار می­دهد. پژوهش پیمایشی، شیوه‌ای است که به کمک آن می‌توان مردم یا گروهی از آن‌ها ـ برای مثال، اعضای جامعه، به طور کلی یا اعضای زیرگروه‌های اجتماعی خاص از دانش‌آموزان تا رهبران ـ را مطالعه کرد. پژوهش پیمایشی، به‌ویژه، شیوه‌ای مناسب برای مطالعة گروه‌ها و دسته‌های بزرگ مردمی به شمار می‌آید.



[1]. The Old Testament

[2].Joseph

[3]. Babbie

[4].KarlMarx

[5].MaxWeber

[6]. Whirlpool

[7]. Mercury Cougar

[8]. Ornauer et al.

[9].HadleyCantril

[10]. Free

[11]. Self-Anchoring Striving Scale