آینده پژوهی و مدیریت آینده (Managing future)

این وبلاگ با هدف نشر مقالات علمی پژوهشی در زمینه های مدیریت و آینده پژوهی تشکیل شده است

 
مرورگری علم: RETHINKING SCIENCE
نویسنده : بابک نعمتی - ساعت ٢:۱۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/۳/٢٧
 

مرورگری علم

RETHINKING SCIENCE

Jerome R Ravetz and Ziauddin Sardar

مهندس بابک نعمتی

با تشکر از استاد عالیقدر جناب آقای دکتر مهدی مطهرنیا 

آیا علم را در مسیر فعلی اش می توان ادامه داد؟ آیا پیشرفت علم اجتناب ناپذیر است؟ آیا نشانه ای در افق آینده وجود دارد؟ وقتی پیشرفت علمی به سادگی توقف می کند هیچ معنایی وجود ندارد؟ چه اتفاقی رخ می دهد زمانی که ذرّه اولیه ی بشر کشف شده باشد و از یک تئوری به صورت یک قاعده در آمده باشد، همه ژن های داخل بدن انسان ترسیم شده باشد و همه ما به مریخ مهاجرات کرده باشیم؟ به راستی همه ی این ها محتمل هستند؟ یا نشانه های رخنه در ساختار متعالی علم مدرن وجود دارد؟ اگر ساختار کنونی علوم غربی فرو بریزد چه می شود؟ علم به عنوان یک سیستم منطقی، تجربی و تحقیقی، نظری، در آینده به کجا می رود؟ آیا ما می توانیم مسیر علم را تغییر دهیم؟ یا مقدّر شده است که ما اجازه دهیم که به راه دلپذیر خود ادامه دهد؟ این مطلب ویژه از نشانه های دگرش در آینده است، این پرسش ها و پرسش هایی از این دست از نشانه های دگرش در تمدن مدرن اروپایی می باشد و ما باید رویکردهایی را برای فهمیدن آینده و کنترل آن ها در نظر گیریم. ما باور داریم که آموزش به دانش آموزان در مورد آینده ی علم ضروری می باشد. در این جا، فرض مسلم را این می گیریم که آموزش چنین باوری به عنوان تمرین اجتماعی و یا حتی به عنوان یک دانش باشد. در این نگارش ما به هیچ وجه به دنبال حاشا و بدنام نمودن دیگران نیستیم ما به دنبال راهنمایی نمودن و هشدار در مورد آینده هستیم. علم همانند فرهنگ به فضای آن بستگی دارد و فضا در اینجا همان تمدن غربی است. ما خیلی خوب از سنت های غنی مواظبت نمودیم، و کوشش های هم زمان برای بازیابی این سنّت ها، در تمدن های غیرغربی، به خصوص اسلام، هند و چین.را مدّ نظر قرار دادیم. هر چند، آنچه غیر قابل تردید می باشد، این است که پرسش هایی وجود دارد که در ارتباط با آیندگان باید مورد توّجه و نگهداری قرار گیرد.


مجموعه گردآوری شده ی مقالات ما با نشانه های سایه روشن علم – پیشینی خدادادی و وزش نیرومند تلاش دانشمندان برجسته ی مفسر علم برنامه ریزی، همراه بود که دانشمند برجسته پروفسور راستوم روی از دانشگاه پنسیلوانیا بیان نموده است. او یک منتقد پیشکسوت از موسسه ی علوم آمریکا است که جزو صاحب نظران این حوزه محسوب می شود، وی دارای اعتبار بسیار بالایی در این حوزه دانشی است و پیشرفت های بسیار زیادی در این حوزه صورت داده است. او حوزه ی کنونی دانشی را به پایان دوره گوشت خوک و بشکه ها تشبیه می نماید (نشاندار شده به وسیله ی قلم زدگی بیش از حد به هم برخورد کرده)،و در نتیجه ی ردّ این خیال باطل می پردازد که با پژوهش تحققّی علمی می توان خطا ها و ضرورت های توسعه فن آوری را در آن جستجو نمود. او مبانی علمی گذشته را باطل فرض نمود و به همراه مجموعه ای از اندیشمندان داستان هایی را در مورد شکافتنی ها و افسانه زندگی در مریخ بیان نمودند. به طور مثال پاول فایربند علم طب را به صورت عکس و تصاویر در آورد و بدین وسیله زمینه ی تحقق علمی یک طب جایگزین را برای طب سنتی فراهم نمود و این تحقیق علمی منجر به تنظیم 14 بیلیون دلار بودجه درمانی برای آمریکا شد. او به طور کاملا خوش بینانه به این نتیجه رسید که علوم پایه، دیگر از بین رفته و علوم جمعی و تجربه های جدیدی نظیر کاوش Rupert Sheldrake, Qi-Gong جای آن را گرفته است. به طور کلی توجه به انتقادهای موجود از مقالات و شخصیت هایی نظیر استیو فولر که دارای دیدگاه هایی سکولار نسبت به علوم و ایده های جدیدی برای علوم سیاسی فراهم نمود، و این نکته ی ضروری را آشکار ساخت که پژوهش در مورد یک دوره تاریخی قدیمی در مورد تغییر در دین مسیحیت، از زمانی که کلیسا از حکومت جدا شد، ضروری می باشد. در حالی این موضوع اتفاق افتاد که علم نسبت به دین دارای قوت بالایی شد و کوشش های تاریخی و تبلیغی کشیش هایی نظیر ویلیام ول دیگر اثر گذار نبود. پس از یک دوره تاریخی به نسبت طولانی که توسط افرادی چون توماس و پاول انجام شد، به این نتیجه رسیدند که حکومت از علم محروم شده است و نیاز به نفوذ علم در حکومت احساس شد. دوره جنگ سرد زمانی بود که علم به عنوان فن آوری در یک فرایند بازنگری تاریخی قرار گرفت. اکنون می توانیم به دوره ای توجه کنیم که حکومت در مورد برگزیدگان خود هیچ تضمینی را ندارد  و طیف روشن فکری de- sacralised رخ می دهد.

دیدگاه های مشابه دیگری در مقالات استفان هلی بیان شده که عدم اطمینان و نمای غیرقابل پیش بینی علم را بیان نموده است. او همچنین ارتباط میان وضع نامساعد موجود میان وظایف علم را در جامعه معاصر به صورت جزء به جزء بیان می نماید. همچنین در این مقاله از Giddens-Beck و همچنین "مکتب شمال شرقی انگلیس" که توسط برایان وین بیان شده است در رهبری علوم استفاده می نماید. نکته اصلی این است که انعکاس پذیری و یادگیری از علوم معمول توسط کان توصیف شده است که عملیاتی نمودن و آگاهی از بازتاب پذیری آن و ضرورت تغییر در خودآگاهی آن قابل تشخیص خواهد بود. زمانی که علوم اجتماعی به سطحی رسید که بتواند در میان علوم طبیعی نظم ایجاد نماید ضرورت ایجاد یک دیدگاه یکپارچه برای تبیین انضباط درونی بیان شد. کلید این ضرورت تغییر در بازتاب پذیری آن است (توسط Giddens-beck) در قسمت هایی از مقاله بِک، واکنش اجتماعی را به عنوان یک مقاله انتقادی خارجی بیان نموده است. این به طور کلی در حکم یک ارتباط متناسب قابل برگشت به وسیله واقعیت های قابل بازگشت به منظور تضمین کیفیت فعالیت در علم را بیان نموده است. دیدگاه دیگر همانند نگرش را می توان انگاره ی خوان گورپون را نام برد. تعیین میزان درک این موضوع و شیوه دگرش آن از دوره های مختلف زمانی گرفته شده است، میان سطوحی از زمان که توسط فن آوری پوشش داده شده و سلطه جهان توسط نظام سرمایه داری یک هم گرایی قابل توجّه وجود دارد. این قیاس ها را می توان به عنوان یک بازی تلقی نمود که توافق میان آن ها بسیار موثر است. در مقالات متعدّدی پیشنهادهای هر چند غیر قطعی را در موردگونه های مختلف تاریخی در دهه های اخیر بیان می نماید.

در مقاله ای که توسط جری راوتزJerry Ravetz  نوشته شد، بر این پرسش که علم چه می شود؟ پایفشاری می شود.نکته ای که او در این جستار اشاره نمود بر کم کاستی های فکری که در انواعی از این قبیل پرسش ها در مورد علوم بیان می شود اشاره و تمرکز نموده است. او با توجه به قانون های چهارگونه ی ارسطو اهداف خود را در این مقاله ترسیم نمود. او گونه شناسی جدیدی را با چه/چطور ارائه داد و سپس در همان مقاله چطور/چرا را به عنوان زمینه های طراحی، واستفاده از سوال چه می شود اگر...؟ به عنوان یک سوال پیشتاز بیان نمود. وی هیچ گونه مطالعه ای را در فاز های اکتشافی انجام نداده است و تمام پرسش های مطرح شده دارای ریسک و مشکلات خاص خود بودند. زیرا دادن پاسخ به چنین پرسش هایی به ضرورت نیازمند پیش نیازهایی می بود.این پاسخ ها به طور مسلم در مقابل تعصبات مذهبی را شاهد بودند که همانند گارد های حفاظتی به مقابله با این تفکر می پرداختند. همین معانی بود که زمینه پرور دگرش مسیر اصلی علم با توجه به تجربیات معمولی می گردد. در حقیقت سوال علم چه می شود؟ اگر در تالیفاتی که توسط jerry R, Silvio F بیان شده است مورد استفاده قرار گرفته است. او همچجنین مقاله خود را در زمینه سیاست نیز تنظیم نمود، که به عنوان نقطه آغازین جنبشی اعتراضی برای بازیابی جامعه گرایی از آن استفاده می گردد.

قدم های سریع به سوی این بازیابی توسط Richard  در موسسه Loka که یک پیشرو در جنبش کنترل دموکراتیک علم و فناوری است؛ انجام یافت.ساختار مثال های فوق به شکلی به تمامی آشکارا سنگ بنای تشکیل کارگاه های علمی در هلند، انجمن ابتکارهای آینده در امریکا، و حتی پیش از آن جلسه هایی که برای تشکیل شبکه تحقیق انجمن جهانی تشکیل می شد را فراهم نمود. این بدین معنی می باشد که افزایش بودجه سالیانه پژوهش به 145 بیلیون دلار یک کار بسیار ریسک پذیر و احتیاج به شهامت بالایی دارد. در ابتدا استفاده از تجربیات هلندی ها و مراکز حامی دانشگاه ها و اساتید معتبر در زمینه پژوهش ضروری می باشد. اگر چه تغییر سنّت فعالیت های مشارکتی در امریکا و حتی کشور های جهان سوم به عنوان یک دستور العملی رسمی برای تغییر در جامعه در دستور کار قرار گرفته است باید بیش تر از کانال های میان دانشگاه ها استفاده نمود. تشکیل یک شبکه پژوهش انجمن جهانی باید در اولویت قرار گیرد جذب گرو های مختلف به پژوهشکده ها و تشکیل بنگاه های تولید دانش و خلاقیت ضروری به نظر می رسد.

اسکولو کاملا از دانش  بومی در شبکه تحت اختیار خود آگاه بود. اگرچه علوم غربی یک ارتباط بسیار زیادی را با دانش بومی غیر غربی دارد به طوری که تاریخ نویس هندی کلوآلوارز این گونه می نویسد که هر وقت علوم غربی به نقطه پایانی خود می رسد نگاه ها به سوی فرهنگ های غیر غربی جهت ادامه سیر مستعمرات بر می گردد. این یک سنت اروپایی و آرمانی می باشد که از زمانی که توماس مور شیوه زندگی را به جهان جدید تفسیر نمود آغاز شد. دانش پژوه های گوناگونی به بحث و کاوش در سنت های غیر غربی از نمای تمدن غربی پرداختند آن ها تمام محدودیت های درون این سنت ها را که امکان داشت به تخصیص دانش غیر غربی با دیگر سنت ها بپردازد را مطالعه و بررسی نمودند. دیوید ترنبال به حمایت از تهیه یک ساختار دوباره از علم با دیگر دانش های محلی و تعیین نقاط قوت و تنوع ادراکات میان این دو حوزه پرداخت. زمانی که ما از هر گونه تبعیض چشم پوشی نماییم این علم به طور کامل دانشگاهی و آرمانیست است و این سوال مطرح می گردد که ما چطور می توانیم از آن استفاده نماییم؟ در یک رویکرد ویژه با عنو.ان مجمع دانش نمود های اجتماعی فرهنگی و شناختی به صورت کامل پیوسته و پردوام مورد بررسی قرار گرفت. به عنوان مثال نخست، آرشیو بزرگ اروپایی از کلیسا های قرون وسطی مانند چارتز را می توان نام برد. این نشانه ها برای ما یاد آور این گرهی فکری می باشند که ساختار علمی آن دوره خیلی محلی و به دور از هر گونه دانش صنعتی می باشد. او درباره نقشه ی مفهومی بحث می کند که از آن جمله می توان به مقایسه کشتی رانان میکرونزی( کسانی که از تعاملات محلی در جهت تعیین نقشه قبلی استفاده می نمودند)، به وسیله طراحان مدرن پیشین (توقیف دانش محلی که هنوز منجر به ایجاد جامعه سرآمد نشده است) نام برد. در نهایت او موفقیت ها و شکست های نو سازی را به صورت فهرست واردرآورد و به این نتیجه دست یافت که به طور مثال مردم بومی استرالیا از فن آوری نوین  برای تدوین نقشه راه خود و سرزمین شان استفاده نمودند.

در فیزیک ملقب به "پاسیاهBlackfoot  و تفکر اروپایی، دوید پیت گزینه های کیهان شناسی یا چشم انداز واقعیات، تفکر قالی اروپایی و همچنین نوع ارائه آن را بیان می نماید ( بطور مثال گوته) . در این نوع نگرش هیچ تفکیکی میان دانش، تجربه، هنر و آیین پرستش وجود ندارد. هر نوع تلاشی نیز به عنوان عبادت تلقی می شود و شفا دادن به عنوان فرایند سر و کار داشتن با بیمار تعریف می شود. در داخل فرهنگ اروپایی نشانه هایی از نقصان وجود دارد( همانطور که تئوری کوانتوم و آشوب بیان می گردد) ولی کوشش ها به سادگی برای دانش جایگزین همچنان ادامه دارد. ما باید بسیار سریع و به سختی به دنبال ایجاد خلاقیت در خودمان باشیم. مقالاتی که توسط  Turnbull, peat تهیه شده است می توان وسوسه و تکبر علوم اروپایی را متوجه شد. جان مسلی پاول کاوش گر امریکایی  بر تمامیت فضای باز غرب اشاره کرده است. به نظر می رسد که او چندین ماه از سال 1872 را در کشور Plateau در شمال Grand Canyon ورا گذرانده است او به همراه Kaibab Paiute  نمونه هایی از لباس های آن ها، ابزار، و کاردستی های آنان و فهرست هایی از افسانه ها و داستان های مربوط به آنها را گرد آوری نمود. پاول فرهنگ آن ها را وحشی و منحرف معرفی نمود زیرا او بهchief agency civilization  معتقد بود و به اعتقاد او هیچ جامعه ای نمی تواند مدعی پیشرفت باشد. خاطرات او حاکی از این مطلب است که روماتیسم توسط ساس ها و دندان درد توسط کرم ها شفا پیدا می کرد. بنابراین میزان عقب افتادگی و پیشرفت توسط دانش مندان با توجه به شرایط علم آن دوره تعیین می گردد. پس به همین ترتیب می توان در مورد تراژدی های یونان باستان و انتقام توسط الهه ها در مورد پیشرفت علمی آن ها نیز دیدگاه های گوناگونی را مدّ نظر قرار داد چرا که از زمان حال متفاوت می باشد.

 

Notes and references

  1. Alvares, C., New paradigm thinking: we have been here before. In The Revenge of Athena: Science, Exploitation and the Third World, ed. Z. Sardar. Mansell, London, 1988.
  2. Miller, P., John Wesley Powell: vision for the west. National Geographic, 1994, 185 (4), 68-l 15.