آینده پژوهی و مدیریت آینده (Managing future)

این وبلاگ با هدف نشر مقالات علمی پژوهشی در زمینه های مدیریت و آینده پژوهی تشکیل شده است

 
کسب وکار الکترونیکی
نویسنده : بابک نعمتی - ساعت ۱٢:٢٧ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/۳/٦
 

کسب وکار الکترونیکی

مهندس بابک نعمتی

مقدمه

     جستجوی روشهای کارآتر برای انجام فعالیتهای تجاری، اکنون منجر به انقلابی دیگر در عرصه تجارت شده است. این انقلاب را تجارت الکترونیکی نامیده‌اند. امروزه شرکت‌ها به دنبال راههایی برای افزایش سود و سهم بازار خود نسبت به سابق هستند .اینترنت، شبکه گسترده جهانیو تکنولوژی‌های مبتنی بر آن ارتباط با مشتریان و تامین کنندگان شرکت را در سطح جهان فراهم می‌کنند. این امر تجارت الکترونیکی را امکان پذیر می‌سازد. بدین طریق تجارت الکترونیکی، عبارت است از:                    

”بازایابی، خرید، فروش و پشتیبانی از محصولات و خدمات از طریق شبکه‌های کامپیوتری”  تجارت الکترونیکی از 20 سال پیش تاکنونً شاهد توسعه تکان دهنده‌ای بوده است. این تغییر مداوم تحت تاثیر اینترنت و شبکه جهانی و تکنولوژی‌های وابسته در حال متحول کردن اقتصاد دنیاست(مسن بورگ2000). در آینده ابزارهایی از این قبیل، روشهای کم هزینه‌تر و دستیابی ساده‌تر به تجارت الکترونیکی را نوید می‌دهد.

”تجارت الکترونیکی“ و یا ”کسب و کار الکترونیکی“ دو واژه‌ای است که در حوزه یرنامه ریزی ،سازمان و مدیریت به عنوان شمایی از تحولات عصر ارتباطات مطرح گردیده و از جمله واژه‌هایی است که اخیراً شمع محفل بسیاری از نشست‌های علمی و متون مربوطه است. اینترنت تغییری نمایشی در نقش فن آوری در تجارت امروزی ایجاد کرده است . در سال 2000 مشخص گردید  که فن آوری به عنوان محرک اصلی استراتژی تجارت در آمده است و اغلب شرکتها احساس کرده اند که فن آوری تأثیر بسزایی را در موفقیت آینده آنها دارد .  فن آوری نه تنها باعث توانا شدن تجارت بلکه به عنوان بخش حیاتی و اساسی تجارت شده است .    در این بین، اینترنت بیش از هر فن آوری دیگری با زندگی مردم مطابقت پیدا کرده است . به گونه ای که در مدت زمان کوتاهی مخاطبان آن چند برابر شده است .

        تجارت الکترونیکی, ‌به دلیل سرعت, کارایی,‌ کاهش هزینه ها و بهره برداری از فرصتهای زودگذر عرصه جدیدی را در رقابت گشوده است تا آنجا که گفته می‌شود عقب افتادن از این سیر تحول نتیجه‌ای جز منزوی شدن در عرصه اقتصاد جهانی نخواهد داشت .تجارت الکترونیکی با انجام مبادلات بازرگانی با استفاده از شبکه ارتباطاتی و اینترنت در قرن آتی می تواندبه عنوان یک عنصر مهم اقتصاد جهانی به شمار آید.

         در عصر دیجیتال، فعالیتهای بازاریابی با توجه به دسترسی مشتریان به انواع اطلاعات تعامل مستقیم شرکتها ومشتریان در هرزمان ، تحت عنوان چالشهای بازاریابی مطرح میشوند.به طوری که فعالیت هایی نظیر؛ گسترش کانالهای ارتباطی ، شیوه قیمت گذاری ،تحقیقات بازار، تبلیغات و بسیاری دیگر  در حال دگرگونی  است . پیشرفتهای بسیاری در تکنولوژی اطلاعات مرزهای بین صنایع را در هم شکسته وکانون قدرت را به سوی مصرف کنندگان سوق داده است.

          بدون شک بکارگیری تجارت الکترونیکی، با داشتن زیر ساختار مناسب فنی به منظور دسترسی آسان و ارزان به زیرساختهای شبکه اطلاع رسانی و برخی سرویسهای اولیه الکترونیکی مانند پرداخت الکترونیکی امکانپذیر می باشد. در هر کسب و کار سه نوع ارتباط کاری و تجاری مطرح است: ارتباط با مشتریان، ارتباط با شرکا و ارتباط با کارکنان سازمان. تجارت الکترونیک ابزاری مناسب و موثر برای ایجاد، مدیریت و بهبود همه این ارتباطات فراهم می‌سازد. ارزیابی موقعیت کنونی  نشان می دهد که ایران برای ایجاد  زمینه گسترش تجارت الکترونیکی با مسائل قابل توجهی مواجه است.  از آنجا که این معضلات تنها مربوط به توسعه تجارت الکترونیک نیست و عمدتاً  منوط به توسعه اقتصادی ملی نیز می شود ، ازاین رو، تجزیه  و تحلیل  عوامل مهمی که  می تواند عاملی برای بهبود آمادگی فنی در این زمینه وتوسعه عوامل توانمند ساز  محسوب شود   به عــــنوان بخشی از برنامـــــه استراتژیک  تجارت الکترونیکی   باید یررسی گردد.

 

 


 تاریخچه تجارت الکترونیکی

     تاریخچه تجارت الکترونیکی به شکل امروزین آن، ریشه در دو پدیده دارد. اینترنت و مبادله الکترونیکی داده ها  . منشا زمانی هر دو این پدیده ها به دهه 1960 باز می‌گردد. در سال 1957 نخستین ماهواره یعنی اسپوتنیک توسط اتحاد جماهیر شوروی سابق به فضا پرتاب شد. در همین دوران رقابت سختی از نظر تسلیحاتی بین دو ابرقدرت آن زمان جریان داشت و دنیا در دوران جنگ سرد به سرمی برد. وزارت دفاع آمریکا در واکنش به این اقدام رقیب نظامی خود، آژانس پروژه های تحقیقاتی پیشرفته یا آرپا (ARPA) را تاسیس کرد. یکی از پروژه های مهم این آژانس تامین ارتباطات در زمان جنگ جهانی احتمالی تعریف شده بود. در همین سالها در مراکز تحقیقاتی غیرنظامی که در امتداد دانشگاه ها بودند، تلاش برای اتصال کامپیوترها به یکدیگر در جریان بود. در آن زمان کامپیوترهایMainframeاز طریق ترمینال ها به کاربران سرویس می دادند. در اثر اهمیت یافتن این موضوع ، آژانس آرپا (ARPA) منابع مالی پروژه اتصال دو کامپیوتر از راه دور به یکدیگر را در دانشگاهMITبر عهده گرفت.  در اواخر سال 1960 اولین شبکه کامپیوتری بین چهار کامپیوتر که دو تای آنها درMIT، یکی در دانشگاه کالیفرنیا و دیگری در مرکز تحقیقاتی استنفورد قرار داشتند،‌ راه اندازی شد. این شبکه آرپانت (ARPAnet) نامگذاری شد. در سال 1965 نخستین ارتباط راه دور بین دانشگاهMITو یک مرکز دیگر نیز برقرار گردید. زیر ساخت تجارت الکترونیکی، شبکه‎های کامپیوتری هستند که به شکل یک محیط کامپیوتری استاندارد در سطح کسب و کار، منازل و دولت مورد استفاده قرار می گیرد.تجارت الکترونیک برای اولین بار در دهه 1960 توسط برخی صنایع و سازمانهای بزرگ آمریکا ازجمله صنایع راه‌آهن و خودروسازی تحت عنوان مبادله‌ الکترونیکی داده‌ها (EDI) مورد استفاده قرار گرفت.  درEDI، مستندات و پیغام‌های تجاری در قالب فرم‌های یکسان و استاندارد و   بصورت الکترونیکی مستقیماً بین کامپیوترهای سازمان‌ها مبادله می‌شد.   سپس دردهه   1970  با ظهور فرآیند انتقال الکترونیکی منابع مالی   بین بانک‌ها، که از طریق شبکه های خصوصی امن انجام می شد، عملاً بازار منابع مالی را متحول کرد. در ابتدا EDI که از طریق شبکه ارزش افزوده[  انجام می‌گرفت، تنها رسانه ارتباطی مورد استفاده شرکتهای بزرگ بود. با پیدایش تبادل داده‎های الکترونیکی  (EDI) سیستمهای تجارت الکترونیکی به دیگر سازمانها از جمله شرکتهای تولیدی، خرده‎فروشیها، خدمات دهندگان،شرکتهای دادو ستد سهام و به دیگر موسسات و سازمانها سرایت کرد.پیشرفت غیر منتظره اینترنت زمانی شروع شد که برای اولین بار پست الکترونیکی در سال 1972 با توسعه فنآوری جدید ARPANET مورد استفاده قرار گرفت و نخستین نامه الکترونیکی از طریق شبکه منتقل گردید.این پدیده منجر به طرح نسخه جدیدی از پروتکل انتقال داده به نام TCP/IP شد. در سال 1973 موضوع رساله دکترای آقای باب مت کالف (Bob Metcalfe) درباره مفهوم اترنت مورد آزمایش قرار گرفت. با تثبیت اترنت تعداد شبکه های کامپیوتری رو به افزایش گذاشت. از وقایع مهم تاریخچه شبکه های کامپیوتری، ابداع روش سوئیچینگ بسته ای یاPacket  Switchingاست. قبل از معرفی شدن این روش از سوئیچینگ مداری یاCircuit Switchingبرای تعیین مسیر ارتباطی استفاده می شد. اما در سال 1974 با پیدایش پروتکل ارتباطیTCP/IPاز مفهومPacket Switchingاستفاده گسترده تری شد. این پروتکل در سال 1982 به پروتکل استاندارد برای آرپانت تبدیل گشت. با این تغییر و تحول، شبکه های زیادی به بخش تحقیقاتی این شبکه متصل شدند و آرپانت به اینترنت تبدیل گشت. مفهوم شبکه هایLANو شبکه هایWANدر ابن دهه 70 از یکدیگر تفکیک شدند. در سال 1983 سیستم نامگذاری دامنه ها (Domain Name System) به وجود آمد و اولین سرویس دهنده نامگذاری (Name Server) راه اندازی شد و استفاده از نام به جای آدرس های عددی معرفی شد. در این سال تعداد میزبان های اینترنت از مرز ده هزار عدد فراتر رفته بود.

   در ابتدای دهه 1980 تجارت الکترونیکی بین شرکت های تجاری توسعه قابل توجهی پیدا کرد. در این زمان، فنآوری‌های انتقال الکترونیکی پیام مانند تبادل الکترونیکی داده‌ها و پست الکترونیکی، بطور وسیعی بین شرکت‌های تجاری به کار گرفته شد. فنآوری‌های انتقال پیام با کاهش کاربرد کاغذ در فرآیندهای تجاری، و افزایش خودکارسازی فعالیت های اداری (اتوماسیون) کم‌کم در تمامی فرآیندهای تجاری سازمانها نفوذ کرد، و به مرور زمان با ارتقای کارآیی این فرآیندها، به عنوان یکی از بخش‌های لاینفک تجارت در آمد. مبادله الکترونیکی اطلاعات زمینه انتقال الکترونیکی اسناد تجاری را برای شرکت ها فراهم نمود، به گونه‌ای که نیاز به دخالت انسان در این فرآیند به حداقل ممکن رسید.  ظهور اینترنت امکان انجام اشکال جدیدی از تجارت الکترونیکی نظیر خدمات به‌هنگام را فراهم نمود. در اوایل 1990 اینترنت جنبه تجاری بخود گرفت و به دنبال رشد سریع آن اصطلاح تجارت الکترونیکی ایجاد و سیستمهای کاربردی تجارت الکترونیکی به سرعت گسترش یافتند. کاربرد و توسعه جهانی اینترنت، با ظهور وب جهان‌شمول شروع شد. وب جهان شمول ، باعث شد که تجارت الکترونیکی تبدیل به یکی از راههای ارزان و کم هزینه برای انجام فعالیت های تجاری شود(صرفه جویی ناشی از مقیاس)، و پس از مدتی تنوع بسیار وسیعی از فعالیت های تجاری را پوشش داد(صرفه جویی ناشی از حوزه). تعداد کاربران اینترنت در سطح جهان بین سال های 1993 تا 1995 با افزایشی حدود سه برابر، به 60 میلیون نفر رسید. از سال 1995 تا 1999 تعداد بسیار زیادی از سیستمهای کاربردی از قبیل تبلیغات ومناقصات ایجاد شدند. در آمریکا تقریبا هر سازمان متوسط و بزرگ  تا سال 2000سایت وب داشته است. برخی از این سایتهای وب بسیار گسترده بودند. به عنوان نمونه، در سال 1999 شرکت جنرال موتورز در سایت خود بانام  www.gm.com  ، 18000 صفحه اطلاعاتی شامل 98000 اتصالبه محصولات، خدمات و نمایندگی‎های فروش بودند را در اینترنت به نمایش گذاشته بود. یکی از دلایل گسترش سیستمهای کاربردی تجارت الکترونیکی، توسعه سریع تکنولوژی، ایجاد شبکه ها، پروتکلها، نرم‎افزارها و استانداردها بود. دلیل دیگر افزایش در رقابت و دیگر تهدیدات تجاری بود که  سازمانها و موسسات را تهدید می‎کردند. تجارت الکترونیکی با همگرایی خلاق کامپیوتر و تلفن شیوة کار کردن همه را متحول کرده است. پست الکترونیکی[xvii]  تبدیل به یکی از عمومی‌ترین ابزارهای تجاری شده است. این توانایی عملاً تحت تأثیر همگرایی بی‌نظیر تلفن و کامپیوتر و بواسطه اینترنت محقق شده است.

سرعت گسترش مبادلات الکترونیکی

 ارزش مبادلات الکترونیکی در جهان طی سالهای اخیر به سرعت در حال افرایش بوده است. گرچه در مورد سرعت گسترش این شیوه از مبادله، برآوردهای بسیار متفاوتی ارایه گردیده است,‌ لکن در کلیه پیش بینی های به عمل آمده گفته شده است که تجارت الکترونیکی در سالهای آینده با رشد فزاینده‌ای رو به رو خواهد بود. در گروه کشورهای توسعه یافته ایالات متحده آمریکا همچنان بیشترین سهم از مبادلات الکترونیکی را به خود اختصاص خواهد داد اما اروپا به سرعت در حال کم کردن فاصله خود با ایالات متحده است.

  در سال 1999 حجم مبادلات الکترونیکی در ایالات متحده آمریکا معادل 700 میلیارد دلار و در سایر کشورهای جهان 330 میلیارد دلار بوده است. پیش بینی می‌شود که حجم تجارت الکترونیکی کالاها و خدمات شرکتهای آمریکایی در سال 2003 به 2800 میلیارد دلار بالغ گردد که این رقم معادل 25 درصد خریدهایی است که بین شرکتهای آمریکایی در آن سال صورت خواهد گرفت. انجام مبادلات الکترونیکی توسط شرکتها و مصرف کنندگان اروپایی در سال 2004 معادل 1600 میلیارد دلار یا 3/6 کل معاملات در اروپا برآورد گردیده است.

       در حیطه تجارت بین المللی نیز تجارت الکترونیکی سهم فزاینده‌ای را به خود اختصاص خواهد داد. برآوردهای موجود حاکی از آن است که تا سال 2003, بین 10 تا 25 درصد از تجارت از طریق الکترونیکی صورت خواهد گرفت. یعنی, حتی با فرض بسیار محافظه کارانه 13000 میلیارد دلار برای جمع صادرات و واردات کالایی جهان در سال 2003 (این رقم در سال 1999 حدود 11500 میلیارد دلار بوده است), به 1300 تا 3250 میلیارد دلار بالغ خواهد گردید.

 

   کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس از نظر حجم تجارت الکترونیکی در صدر فهرست کشورهای عربی قرار دارند. ارزش تجارت الکترونیکی این کشورها سالانه به 3/1 میلیارد دلار می‌رسد. کشور مصر 500 میلیون دلار و حجم تجارت الکترونیکی سایر کشورهای عربی جمعا 2/1 میلیارد دلار است. بر اساس پیش بینی بانک الاهلی مصر, حجم تجارت الکترونیکی کشورهای عربی از حدود 3 میلیارد دلار در سال 2000 به حدود 5 میلیارد دلار در سال 2002 خواهد رسید.

  در کشورهای تازه صنعتی شده نیز تجارت الکترونیکی به سرعت در حال گسترش است. به عنوان نمونه, رویکرد تجارت الکترونیکی در سنگاپور, گرچه از سال 1996 اتخاذ گردید لکن قوانین و زیرساختهای مورد نیاز برای انجام این امر تا سال 1998 فراهم گردید. هدف اعلام شده این کشور آن است که تا سال 2003 حدود 4 میلیارد دلار سنگاپور کالا و خدمات از طریق تجارت الکترونیکی مبادله گردد.

    بسیاری از اقتصاددانان, متخصصان و آینده نگرها بر این عقیده‌اند که در سالهای اخیر انقلابی مشابه انقلاب صنعتی به وقوع پیوسته است که جهان را وارد ” عصر اطلاعات“ ساخته است و بسیاری از جنبه‌های اقتصادی,‌ اجتماعی و فرهنگی حیات بشر را دستخوش تحولی عمیق نموده است. یکی از ابعاد این تحول, تغییرات عمیقی است که در روابط اقتصادی بین افراد, شرکتها و دولتها به وجود آمده است. مبادلات تجاری بین افراد با یکدیگر, شرکتها با یکدیگر و افراد با شرکتها و دولتها به سرعت از حالت سنتی خود که عمدتا مبتنی بر مبادله بر منبای اسناد و مدارک کاغذی است خارج شده و به سوی انجام مبادلات از طریق بهره گیری از سیستم های مبتنی بر اطلاعات الکترونیکی در حرکت است.

         با تجاری شدن اینترنت در اوایل دهه‌ی 1990 و حضور خیل عظیم کاربران بر روی اینترنت تجارت الکترونیکی با معنای امروزیش به‌وجود آمد. یک دلیل عمده‌ی رشد تجارت اکترونیک، توسعه‌ی شبکه‌ی اینترنت، نرم افزارها و پروتکل‌هاست. دلیل دیگر آن افزایش رقابت بین سازمان‌ها و کسب و کارها می‌باشد. افزایش قابلیت‌های وب و اینترنت از حدود سال 1995 موجب شده که هم‌اکنون اغلب شرکت‌ها دارای یک وب‌سایت به منظور بازاریابی و تبلیغ کالا و خدمات خود بر روی اینترنت بوده و حجم مبادلات از طریق اینترنت به شدت در حال افزایش است.  به طوری که ارزش مبادلات تجاری B2B در سال 1997، 10بیلیون دلار برآورد شد  با آنکه پیش بینی می‌شد که ارزش مبادلات B2B با نرخی حدود 15 تا 25 درصد در ماه افزایش می‌یابند. پیش بینی می‌شود تعداد کاربران اینترنت به 750میلیون نفر در سال 2008 برسد که برآورد می‌شود که پنجاه درصد آنها از طریق آنلاین به خرید  خواهند پرداخت.

تعاریف تجارت الکترونیک

  به طور کلی برای تجارت الکترونیک تعاریف مختلفی ارائه شده است که اغلب آنها مبتنی بر تجارب گذشته در استفاده از تجارت الکترونیکی   بوده است . ساده ترین شکل آن را  می توان به صورت   " انجام مبادلات تجاری در قالب الکترونیکی " تعریف نمود . از دیگر تعاریف آن :

تجارت الکترونیکی بر پردازش و انتقال الکترونیکی داده ها ، شامل متن ، صدا و تصویر مبتنی می باشد .

تجارت الکترونیکی فعالیتهای گوناگونی از قبیل مبادله الکترونیکی کالاها و خدمات ، تحویل فوری مطالب دیجیتالی و انتقال الکترونیکی را شامل می شود .

تجارت الکترونیک در حال ورود به عصر جدیدی است ، به علاوه محتوی آن از حیطه مبادله داده های مربوط به سفارش دادن و قبول سفارش  فراتر رفته و فعالیتهای عمومی تجارت از قبیل تبلیغات ، آگهی ، مذاکرات ، قراردادها و تسویه حسابها را نیز در بر گرفته است .

         تجارت الکترونیک عبارت از یافتن منابع ، انجام ارزیابی ، مذاکره ، دادن سفارش ، تحویل ، پرداخت و ارائه خدمات پشتیبانی است که بصورت الکترونیکی انجام می پذیرد .

   تجارت الکترونیک مجموعه ای است از ارتباطات ، مدیریت داده ها و سرویس های امنیتی در بزرگراه اطلاعات .

تعریفی که کنسرسیوم صنعت  از تجارت الکترونیک دارد ، عبارت است از :

     تجارت الکترونیک یعنی استفاده از کامپیوترهای یک یا چند شبکه برای ایجاد و انتقال اطلاعات بازرگانی ، که بیشتر با خرید و فروش اطلاعات ، کالاها و خدمات از طریق اینترنت مرتبط هستند . رسالت تجارت الکترونیک تنها ارتباط نیست ، بلکه پی ریزی و تقویت روابط بازرگانی است .

   از تجارت الکترونیکی، تعاریف متعددی ارائه گردیده است. در اینجا به چهار تعریف عمده که از چهار دیدگاه متفاوت بدان پرداخته شده است، اشاره می‌شود.

تجارت الکترونیکی مفهوم جدیدی است که فرایند خرید و فروش یا دادوستد محصولات، خدمات و اطلاعات را از طریق شبکه‎های کامپیوتری تعریف می‎کند. کالاکوتا و وینستون تجارت الکترونیکی را از دیدگاههای مختلف تعریف کرده‎اند:

    دیدگاه ارتباطاتی: تجارت الکترونیکی عبارت است از تحویل اطلاعات، محصولات، خدمات و پول (پرداخت های مالی) روی خطوط تلفن، شبکه‎های کامپیوتری و یا سایر دستگاههای الکترونیکی.

   دیدگاه فرایند کسب و کار: تجارت الکترونیکی عبارت است از بکارگیری تکنولوژی در جهت اتوماسیون فعالیتهای بازرگانی .

دیدگاه خدمات: تجارت الکترونیکی ابزاری است که تمایلات و خواسته‎های تولیدکنندگان، مصرف کنندگان و مدیریت را از طریق کاهش هزینه‎های خدمات و افزایش کیفیت و سرعت تحویل محصولات و خدمات برآورده می‎سازد.

دیدگاه بر روی خط : تجارت الکترونیکی امکانات خرید و فروش محصولات و اطلاعات را در اینترنت و در دیگر خدمات  شبکه ای را فراهم می‎سازد .