آینده پژوهی و مدیریت آینده (Managing future)

این وبلاگ با هدف نشر مقالات علمی پژوهشی در زمینه های مدیریت و آینده پژوهی تشکیل شده است

 
رصد خانه "آینده": تدبیری برای سونامی‌ تغییر
نویسنده : بابک نعمتی - ساعت ۱٠:۱٩ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٠/٦/۱٦
 

رصد خانه "آینده": تدبیری برای سونامی‌ تغییر

نوشته‌ی: سید علیرضا حجازی

مشاهده‌ی هدفمند محیط پیرامونی از ویژگی‌های ضروری کسب موفقیت در فضای رقابتی جهان امروز است چرا که سوار شدن بر امواج خروشان سونامی‌های تغییر را ممکن می‌سازد و طراحی دورنماهای الهام‌بخش از آینده را امکان‌پذیر می‌گرداند. هنر یا تکنیک دیده‌بانی رمز آمادگی برای ورود به آینده است. از آنجایی که دیده‌بانی باید در چارچوب معین کاری و نظری صورت گیرد، می‌توان این چارچوب را در قالب یک رصدخانه (که به جای رصدخانه‌های متعارف که به رصد ستاره‌ها و سیارات می‌پردازند، به رصد شرایط آینده می‌پردازد) تعریف نمود. حال این پرسش مطرح می‌شود که برای ساختن چنین رصدخانه‌ای باید به چه ملاحظاتی توجه داشته باشیم؟

جهان امروز در معرض برخورد با امواج سهمگین سونامی‌های تغییر قرار دارد. رویدادها و روندهای نوپدید مانند امواجی عظیم از راه می‌‌رسند و پندارهای پیشین ما را درهم شکسته و با خود می‌برند. معادلات و روابط پیشین پذیرفته شده را دست‌خوش تغییر نموده و بر آثار بر جای مانده از نگرش‌های منسوخ و شیوه‌های کهن، تصویری تازه از ساختاری نوپدید را شکل می‌دهند.


آن‌چه که امروز در قالب اصطلاحاتی مانند "نظم نوین جهانی" از آن یاد می‌شود و در حقیقت از درون فرایند "جهانی‌ شدن" و پروژه‌ی "جهانی‌سازی" متولد گردیده، آغاز مسیری است که با هدف شکل بخشیدن به دنیایی نوین طرح‌ریزی شده است. صرف نظر از اهداف آشکار و نهانی که این‌گونه پروژه‌ها دنبال می‌کنند، به روشنی می‌توان دریافت که در هیچ مقطع زمانی از تاریخ به ویژه صده‌های اخیر شاهد تحولاتی این چنین چشمگیر و جهانی نبوده‌ایم. گستره‌ی تغییر، ناپایداری، و عدم قطعیت در مناسبات جهانی، مانند طوفانی سهمگین افق‌های دانش و فناوری را می‌پیماید؛ مرزهای جغرافیایی و سیاسی را پشت سر می‌گذارد، و در مسیر خود "فرصت‌های اقدام" و "تهدیدهای وجودی" را بر جای می‌گذارد.

سرچشمه‌ی این تغییرات بنیادین، گسترش و نوزایی گونه‌های متنوع دانش و فناوری‌ در سراسر جهان است. دانش و فناوری‌های نوپدید در ایجاد پارادایم‌ها و رویکردهای نوین اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی نقشی شایان توجه داشته و سرشت و جهت حرکت آن‌ها را به سوی افق‌های ناشناخته‌ی نوین تعیین می‌کنند. در محیطی چنین سرشار از عدم قطعیت، پرتوهای نخستین "عصر شگفتی و دانایی" روشنگر زمانه‌ای است که در آن سازمان‌ها نمی‌دانند به چه چیزهایی می‌توانند اعتماد کنند و و به کدام پایه‌های مطمئن برای تداوم بقای خویش تکیه نمایند. بر این اساس و با وجود احتمال فراوان برای قرار گرفتن در معرض این گونه سونامی‌ها، به راستی کدام راهبرد و برنامه می‌تواند رسیدن به ساحل نجات را تضمین نماید؟

پاسخ به این پرسش با نگاهی به شتاب‌گیری دگرگونی‌ها در عرصه‌های گوناگون و پیدایش شرایط نوین برای جوامع و سازمان‌ها امکانپذیر است چرا که برای دستیابی به ماندگاری و موفقیت در آینده ناگزیر به کوشش برای کشف، شناسایی و پایش رویدادها و روندهایی باشند که آینده‌های اجتماعی و سازمانی بر اثر آن‌ها شکل می‌گیرد. در ادبیات متعارف آینده‌پژوهی دیده‌بانی دانش و فناوری را "پویش محیطی"می‌نامند که عبارت است از فرایندی هدفمن به منظور تفسیر و ارزیابی انتقادی تغییرات جهت مشاهده و کشف کوچک‌ترین سیگنال‌های تغییر در محیط. بر اثر این فعالیت شناسایی "روندهای آینده‌ساز" امکانپذیر می‌شود و ترسیم آینده‌های بدیل میسر می‌گردد.

پیش از هر چیز باید بدانیم سه هدف اصلی از ایجاد یک رصدخانه برای "آینده" دنبال می‌شود: نخست، شناسایی عوامل تغییر در محیط ‌های عملیاتی فردی و سازمانی؛ دوم، در نظر گرفتن پیامدهای احتمالی تغییرات آینده؛ و سوم، فراهم ساختن داده‌ها و دانش مورد نیاز برای توسعه‌ی راهبردهایی جهت رویارویی با تهدیدها و بهره‌برداری از فرصت‌های بالقوه و همچنین ایجاد ارادی فرصت‌های نوین.
بر این اساس باید به فرایند بنیانی رصد توجه کنیم. رصد شرایط آینده مستلزم توجه به نقطه‌ی آغازین فرایند رصد است که ارتباط تنگاتنگی با روش دیده‌بانی دارد. در همین حال کانون توجه تمامی روش‌ها بر کشف سیگنال‌های تغییر (اعم از قوی و ضعیف) و تفسیر خردمندانه‌ی آن‌ها از دیدگاه شرایط جاری و آتی سازمانی است. شناخت منطقی تغییر و انتقال این آگاهی به سازمان بنیانی‌‌ترین دغدغه‌ی فعالیت دیده‌بانی است.
باید بدانیم ماموریت آرمانی رصدخانه‌ی آینده پیش‌گیری از "غافل‌گیر شدن" سازمان‌ها در برابر تغییراتی است که سرزده از راه می‌رسند و معادلات پیشین ما را تهدید می‌کنند. داده‌های حاصل از یک رصدخانه موجب بهبود "هوشمندی رهبردی" سازمان‌ها می‌گردد و واکنش فعال آن‌‌ها را به عوامل بحران‌زا تسهیل می‌نماید و اقدام پیش‌دستانه و به‌هنگام در برابر امواج سونامی‌های تغییر را امکان‌پذیر می‌سازد.
با توجه به آن‌که در فرایند دیده‌بانی با دو بعد داخلی و خارجی رو به رو هستیم، آینده‌ی سازمان با توجه به شرایط داخلی و خارجی آینده مورد توجه قرار می‌گیرد. در دیده‌بانی داخلی، به بررسی توانمندی‌ها و ضعف‌های محیط داخلی سازمان با توجه به چشم‌انداز و مأموریت آن می‌پردازیم. با شناسایی رویدادها و روندهای احتمالی آینده، سازمان می‌تواند برنامه‌ی خود را برای اقدام در برابر این رویدادها طراحی کند. دیده‌بانی خارجی نیز با هدف شناسایی، ردیابی و تفسیر تغییرات و تجزیه و تحلیل پیامدهای آن‌ها بر آینده‌ی سازمان صورت می‌گیرد. اهمیت دیده‌بانی خارجی از آن جهت می‌باشد که با محیط داخلی در ارتباط بوده و به درک بهتر شرایط آینده کمک می‌کند.
نکته‌ی دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، تعیین روش دیده‌بانی است. تا کنون روش‌های گوناگونی برای دیده‌بانی ابداع شده که انتخاب آن‌ها به نیاز سازمان و موضوع مورد نظر در دیده‌بانی بستگی دارد. ممکن است برخی سازمان‌ها زمانی مسأله‌ی ویژه‌ای را بررسی نمایند؛ اما برخی رویدادها بنا به ماهیت خود، نیازمند دیده‌بانی و پایش مداوم هستند. بر این اساس، روش‌های دیده‌بانی از نظر طول زمان و موضوع، به سه دسته عمومی تقسیم می‌شوند: نخست، دیده‌بانی ناپیوسته که به دوره‌ها‌ی زمانی کوتاه تعلق می‌گیرد؛ دوم، دیده‌بانی متناوب که به منظور روزآمدسازی یک مسأله در چرخه‌ی برنامه‌ریزی به کار می‌رود؛ و سوم، دیده‌بانی پیوسته، که پویاترین شیوه‌ی بررسی و مطالعه‌ی نظام‌مند محیط است و تصویرسازی مستمر از محیط و داده‌های مورد نیاز برنامه‌ریزی راهبردی را تامین می‌نماید.

به این ترتیب می‌توان دریافت ایجاد رصدخانه‌هایی که به پایش شرایط آینده می‌پردازند، آن هم در زمانی که تغییر و دگرگونی به جریانی جاری و پیوسته تبدیل شده است، ضرورتی انکارناپذیر بوده و می‌توانند به عنوان رادارهایی برای شناسایی فرصت‌های آینده به ایفای نقش شایسته‌ی خود بپردازند. بی‌تفاوتی در برابر این ضرورت و کم‌اهمیت‌‌شمردن امواج سهمگین سونامی‌های تغییر موجب می‌گردد تا در برابر دگرگونی‌هی آینده غافل‌گیر شویم، فرصت‌های پیش رو را به آسانی از دست دهیم، قادر به درک تأثیرات فناوری‌های نوپدید نباشیم، در میدان رقابت عرصه را به سود رقیبان ترک کنیم، در دام مهلک پندارهای کهنه‌ی خود اسیر شویم و در پایان قربانی تصورات ذهنی پیشین خود شویم بی آن‌که شرایط جدید پیرامونی خود را در یافته باشیم.

با توجه به رشد فزاینده‌ی فناوری اطلاعات و ارتباطات و گسترش بکه گسترده‌ی جهانی اینترنت، می‌تواند رصدخانه‌های آینده را به شکل شبکه محور طراحی و راه اندازی نمود و از این بستر ارتباطی ارزان بهره‌برداری موثر و کارآمدی به عمل آورد. رصد آینده در مقیاس‌های منطقه‌ای و بین‌المللی می‌تواند بر پایه شبکه‌ای از رصدخانه‌های آینده که همگی بر بستر اینترنت استوار هستند، شکل گیرد. شبکه‌های بین المللی رصد آینده بار اصلی رصدخانه‌های آینده را بر دوش خواهند گرفت و دیده‌بانی‌های سازمانی، اقتصادی و ... را با همکاری اعضای خود انجام خواهند داد. کانون‌های تفکر، مراکز پژوهشی و پژوهشکده‌‌ها، دپارتمان‌های دانشگاهی، تصمیم‌سازان و کارشناسان، استادان، پژوهشگران و دانشجویان همگی از عناصر و عوامل تشکیل‌دهنده رصدخانه متناسب با تخصص‌های خود خواهند بود.

فعالیت‌های "رصدخانه‌ی آینده" دربرگیرنده اموری مانند طراحی و ایجاد شبکه‌های دیده‌بانی، همکاری‌های بین المللی دیده‌بانی، گسترش دانش دیده‌بانی، ترویج فعالیت دیده‌بانی در زمینه‌های گوناگون سازمانی و اجتماعی، همیاری برای شکل‌گیری کانون‌ها و نظالم‌های بین المللی دیده‌بانی و در نهایت اشاعه‌ی داده‌ها و اطلاعات رصدخانه‌ای خواهد بود.