آینده پژوهی و مدیریت آینده (Managing future)

این وبلاگ با هدف نشر مقالات علمی پژوهشی در زمینه های مدیریت و آینده پژوهی تشکیل شده است

 
انواع برنامه ریزی
نویسنده : بابک نعمتی - ساعت ٤:٥٦ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٤/۱٠/٢۸
 

انواع برنامه ریزی

در بررس انواع برنامه ریزی به رویکرد های مختلفی نسبت به آن دست می یابیم در این بررسی مشخص می شود که گرایش مسلط بعضی برنامه ریزان به گذشته است که به آم حالت ارتجاعی گفته می شود،گروهی به زمان حال گرایش دارند که غیرفعال و برخی به آینده متمایلند که به آن ها فعال گفته می شود،چهرمین گرایشی که در برنامه ریزی وجود دارد، گرایش تعاملی است که گذشته،حال و آینده را به عنوان بخش های مجزا(لکن جنبه های غیر قابل تفکیک یک آشفتگی که باید برای آن برنامهریزی کرد)می شناسد.این نگرش به طورمساوی به همه آن ها می پردازدوبر این باور است که بدون در نظر گرفتن هر سه جنبه آشفتگی،توسعه امکان پذیر نخواهد بود (نیومن و مورگن تن، 1944: 19)..

مرتجعان نه از شکل موجود پدیده  ها رضایت دارند و نه از مسیری که این پدیده ها طی می کنند.اما شکل گذشته پدیده ها را دوست دارند. لذا از طریق جلوگیری از تغییرات مناسب و میانجی در پی بازگشت به حالت قدیمند.آنها دچار حسرت گذشته اندو درباره آن خیال پردازی می کنند.. وقتی که در چند موج تغییر گرفتار می شوند سعی می کنند برخلاف آن شنا کنند تا شاید به ساحلی که موج آ نها را از آن برکنده باز گردند. آ نها بیشتر به انسان ها وارزشها می پردازند و از صناعت و کارایی غفلت می کنند. ارزیابی و قضاوت آ نها در اخلاقیات ریشه دارد نه در علم.برای پاسخ به سابقه و تاریخ می نگرندو به آزمو نهای علمی بی توجهند. آن ها دانش،فهم و خرد را با سن و سال قرین می دانند زیرا معتقدند که تجربه بهترین آموزگار است و بهترین مکان دستیابی به آن مدرسه زندگی است (تولائی ، روح ا... – 1386 ).


برنامه ریزی ارتجاعی با مسائل به صورت جداگانه برخورد کرده و به صورت سیستمی عمل نمی نمایند. بنابراین ویژگی های ضروری کل و بسیاری از ویژگی های پراهمیت بخش ها را از دست می دهد به علاوه این روش بر این باور نادرست مبتنی است که اگر از شر چیزهایی که نمی خواهیم راحت شویم،همان چیز هایی را خواهیم داشت که می خواهیم.

در گرایش غیر فعال،عکس اسم آن،نوع برنامه ریزی بسیار فعال است. حتی هنگامی که بحرانی هم نیست(که به ندرت اتفاق می افتد) زحمت زیادی کشیده می شود تا از وقوع رویداد ها جلوگیری شود. این نگرش بر این باور است که : بسیاری از مردم سعی می کنند تا به وقوع تغییر کمک کنند،آن ها را باید به فعالیت هایی سرگرم کرد که هیچ دستاوردی نداشته باشند. بنابراین شگفت آور نیست  که بروکراسی،کاغذبازی،ابزارهای غیرفعال اجتناب غیر فعالان است. به علاوه غیر فعالان نیروی زیادی را صرف جمع آوری اطلاعات می کند، فرایندی که پایان ناپذیر است. این نگرش بر این اعتقاد است که:

همه اطلاعات هرگز در اختیار نخواهد بود و تا زمانی که همه اطلاعات در دسترس نیست دلیلی برای اخذ تصمیم نداریم (حمیدی زاده، محمدرضا- 1388 ،3).

برخلاف مرتجعین که به تاریخ نظر دارند غیر فعالان به جریان های فعلی یا خبرها توجه دارند.ذر اختیار داشتن آخرین اطلاعات درباره چیزی که می تواند تعداد بسیاری را مشغول نگه دارد، بدون آن که لازم باشد به چیزی دست یابند.

در گرایش فعاب برنامه ریزی به بازگشتن به وضعیت پیشین یا رضایت دادن به حال ،علاقهای وجود ندارد. این نگرش معتقد است که آینده از حال و گذشته بهتر خواهد بود.بنابراین دوست دارند تغییر را شتاب دهند و از فرصت های ناشی از آن بهره گیرند.سعی می کنند بر امواج سوار شود،در جستجوی پیشاهنگ ترین موجند تا پیش از همه به جایی که موج می رود برسند در این نگرش از دو بخش برنامهریزی،یعنی پیش بینی و آمادگی ، پیش بینی اهمیت بیشتری دارد.آن ها با این پیش فرض که آینده به هر حال مشخص نیست و نمی توان آن را به دقت کامل پیش بینی کرد مدعی اند که در برخی موارد می توانند آینده های ممکن را بشناسند و احتمالاتی به آن ها نسبت دهند، سپس می توانند برای هر کدام برنامه ریزی کنند و پس از آگاهی از آینده، برنامه منطبق با آن را اجرا کنند (مغیثی ، علیرضا،  1383.)

برنامه ریزی فعال از بالا به پایین حرکت می کند این برنامه ریزی معمولا با پیش بینی شرایط محیطی توسط کارکنان متخصص برنامه ریزی آغاز می شود سپس مدیران رده بالا بیانیه و هدف ها  استراتژی کل سازمان را تدوین می کنند..

اما چهارمین نوع برنامه ریزی برناریزی تعاملی  نام دارد. پیروان گرایش تعاملی که گاهی طرفداران فعالیت نامیده می شوند،بازگشت یه وضغیت پیشین را نمی پسندند،با وضعیت موجود موافق نیستند و آینده ای را که به نظر می رسد در بر خواهند داشت نمی پذیرند. ترکیب این گرایش،ظاهرا نوعی بدبین پدید می آورد که مستلزم اعتراض از جهان است اما حقیقت ندارد، زیرا پیروان گرایش تعاملی فرض پذیرفته شده توسط ارتجاعیون و فعالان مبنی بر این که آینده عمدتا خارج از کنترل ما است و بنابراین حذاکثر کنترلی که می توان اعمال کرد <کنترل آینده ما در درون آینده است> را تکذیب می کنند،طرفداران برنامه ریزی تعاملی اعتقاد دارند که آینده دست کم به اندازه آن چه تا کنون روی داده است به آن چه که ما و امثال ما ازحالا تا آن زمان انجام می دهیم بستگی دارد.

بنا براین بر این باورند که آینده عمدتا تحت تاثیر آفرینندگی است از اینجا،مفهوم تعاملی برنامه ریزی به عنوان طراحی آینده دلخواه و ابداع راه های پدید آوردن آوردن آن حاصل می شود. این گرایش به 3 اصل عملیاتی ذیل وابسته است:

اصل مشارکت

اصل مشارکت اعضا در برنامهریزی دو تاثیر مهم بر نحوه انجام برنامه ریزی تعاملی دارد:

الف) هیچ کس نمی تواند برای دیگری بطور موثر برنامه ریزی کند.

ب) نقش برنامهریزان حرفه ای و واحد های برنامه ریزی درون و بیرون سازمانی در نظام و نوع برنامه ریزی را مشخص می کند( پور عزت، علی اصغر ، (1385)

اصل مداومت

مداومت در برنامه ریزی و محدود نکردن برنامه ریزی و اصلاح آن به دوره های مشخص از زمان، بک اصل مهم در برنامه ریزی تعاملی است (پور عزت، علی اصغر ، (1385)

اصل کل نگری

که خود دربرگیرنده دو اصل هماهنگی و اصل ادغام است که هر کدام از این مضامین با جنبه متفاوتی از سازمان سروکار دارند. هماهنگی به ارتباط بین واحد های مختلف در یک رده مربوط است و ادغام به ارتباط های متقابل میان واحد ها در رده های متفاوت می پردازد.

مراحل برنامه ریزی تعاملی

الف) نظم بخشیدن به آشفتگی ها

ب) برنامه ریزی هدف ها

ج) برنامه ریزی وسیله ها

د) برنامه ریزی منابع

ه)طرح اجرا و کنترل

همانطور که مشخص است در نگرش تعاملی برنامه ریزی،اتخاذ نگاه صحیح به برنامه ریزی،به ارزیابی قبل از اجرا،حین اجرا و پس از اجرا وزن متناسبی داده و با در نظرگرفتن سه اصل مشارکت،مداومت و کلنگری،زمینه های عملکرد کارامد را فراهم می آورد (پور عزت، علی اصغر ، (1385).

انواع برنامه جامع

برنامه هایی که بالضروره در انشعاب از برنامه جامع کشوری به وجود می آیند، نه تنها شامل یک یا چند برنامه عملیاتی هستند، که بر سایر برنامه های عملیاتی تابع برنامه جامع نیز مؤثر می افتند. این برنامه ها را به چند نوع تقسیم کرده اند:

انواع زمانی :

بر حسب افق رشد و توسعه مورد نظر، برنامه ها را معمولا" به سه دوره مختلف تقسیم کرده اند:

-         کوتاه مدت (یک تا دوسال ) ؛

-         میان مدت (سه تا هشت سال ) ؛

-         درازمدت (ده تا بیست و پنج سال )؛

انواع مکانی :

مهمترین برنامه ها بر حسب ابعاد جغرافیایی عبارتند از :

-         برنامه روستایی؛

-         برنامه شهری ؛

-         برنامه استانی ؛

-         برنامه ناحیه ای ؛

-         برنامه کشوری

-         برنامه منطقه ای

-         برنامه جهانی

انواع موضوعی (بخشی ) :

انواع موضوعی یا بخشی , دقیقا" نوع حرکات و فعالیتهای اجرایی را به گروه هایی متفاوت تقسیم کرده و غالبا" منشاء سازمان دهی قرار می گیرد. به تبعیت از هدف ها و شاخه های برنامه که معمولا" به عمرانی – اقتصادی اجتماعی – فرهنگی تقسیم می شوند, سازمانهای اجرایی نیز در این چهار گروه قرار می گیرند. بنابراین برای اجرای هر بخش از برنامه , دستگاهی خاص آن (اگراز قبل وجود نداشته است ) سازمان داده می شود؛ و اگر از قبل وجود داشته باشد, در صورت لزوم و بنا به مقتضیات اجرای برنامۀ جدید, مورد تجدید نظر واقع می شود. معمولا" هدف های کلی برنامه جامع با هدف های سازمان های بزرگ دولتی (وزارتخانه ها و ... ) مطابقت می کند و سازمان های فرعی در مقابل هدف های فرعی قرار می گیرند.

انواع مرامی

فلسفه , شیوه تفکر, بینش و نظریه ای که بر هر برنامۀ جامع حاکم است و طبیعتا" و خواه ناخواه به هر یک از برنامه های اجرایی تابعه آن نیز سرایت می کند؛ نهایتا" هر حرکت و فعالیت از هر بخش برنامه را تحت تأثیر خود قرار می دهد.

          نقش برنامه ریزی غالبا" در تسریع رشد و توسعه ای است که قاعدتا" به صورت خود به خود, امابطئی در هر جامعه ای وجود دارند. برنامه ریزی براساس شناخت مسائل و معضلات موجود و باتوجه به ارتباطی که بین این مسائل وجود داشته یا مسائل جدیدی که روی خواهند داد, بانوعی تمرکز منطقی و ایجاد نظم و ترتیب لازم, به رفع مسائل و نیل به آرمان های جامعه توجه می کند. منتهی , تفاوت نوع این آرمان ها در یک جامعه با جوامع دیگر , می تواند به عنوان فلسفه خاص برنامه ریزی در آن جامعه تلقی گردد.

          در جامعه ای که اصل برمنفعت طلبی فردی و رشد اقتصادی قرار بگیرد, طبیعتا" لیبرالیسمی وجود خواهد داشت تا بتواند در پناه آن , و تقریبا" به هر قیمت ممکن , به نفع و رشد مطلوب برسد. حال آن که در جامعه ای دیگر , اگرچه رشد اقتصادی مورد نظر باشد.

http://daneshno.com/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D9%84-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7/