آینده پژوهی و مدیریت آینده (Managing future)

این وبلاگ با هدف نشر مقالات علمی پژوهشی در زمینه های مدیریت و آینده پژوهی تشکیل شده است

 
ضرورت توجه به تفکر آینده نگرانه از دیدگاه قرآن در الگوی مهندسی ذهن آرجی
نویسنده : بابک نعمتی - ساعت ٩:۳٦ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۳/٧/٥
 

ضرورت توجه به تفکر آینده نگرانه از دیدگاه قرآن در الگوی مهندسی ذهن آرجی

 بابک نعمتی 1393/5/14

امروزه از یک سو شاهد میل قوی و مهار ناشدنی ای به سوی آفرینش های فلسفی وعلمی در جامعه ایرانی می باشیم؛ واز سوی دیگر رویکردهای دین گرایانه ی محصول انقلاب اسلامی در ایران امروز با حمایت های ناشی از استقرار یک نظام سیاسی دین محورانه نیز بر آن است که به باز آفرینی نقش دین در معرفت آفرینی جامعه بشری وساحت های گوناگون آن همّت نهد.تلاقی این دو تلاش در مرکز ثقل نگاه دین به علوم مختلف و توجه به مفهومی به نام علم دینی پژواک پیدا می کند.

آنچه که اکنون در نظر می آید این پرسش است که چه نسبتی میان دین اسلام وآینده اندیشی وجود دارد؟ برای  پاسخ به این پرسش می توان در دو وجه نگریست.وجه نخست:آن است که از زاویه دین اسلام به "آینده" بنگریم وبه این پرسش پاسخ بگوییم که اسلام چه نگاهی به آینده دارد؟ در این نگرش علم درجه اوّل مد نظر است به عبارتی دیگر در نسبت اسلام به آینده به عنوان یک ساحت معرفت شناسانه نگریسته می شود. در وجه دوّم :به نگرش دینی و قضاوت دین در باب آینده اندیشی توجّه می شود.در اینجا علم درجه دوّم مطرح می شود.

با بیان مقدمه فوق به عنوان نخستین مقاله در حوزه آینده پژوهی دینی با رویکرد اسلامی ابتدا گذری به آیات کلام الله مجید می زنیم و تعدادی از آیاتی که در حوزه آینده اندیشی و به خصوص پیامد اندیشی است را بیان می نمایم:



ایتدا با اشاره به دو آیه از سوره های حشر و یوسف ضرورت توجه به تصمیم گیری بعد از ارزیابی و آزمایش مرحله ای را در نگاه آینده اندشی بیان می کنم خداوند متعال در آیه 18 سوره حشر اینگونه بیان می کند که:

یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبیرٌ بِما تَعْمَلُونَ

اى کسانى که ایمان آورده‏اید! از خدا بترسید. و هر انسانى منتظر رسیدن به اعمالى که از پیش فرستاده باشد. و از خدا بترسید چون خدا با خبر است از آنچه مى‏ کنید.

همچنین در آیه 21 سوره یوسف خداوند متعال بیان می کند که:

وَقَالَ الَّذِی اشْتَرَاهُ مِن مِّصْرَ لاِمْرَأَتِهِ أَکْرِمِی مَثْوَاهُ عَسَى أَن یَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَکَذَلِکَ مَکَّنِّا لِیُوسُفَ فِی الأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِن تَأْوِیلِ الأَحَادِیثِ وَاللّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لاَ یَعْلَمُونَ

و آن کس که او را از مصر خریده بود به همسرش گفت نیکش بدار شاید به حال ما سود بخشد یا او را به فرزندى اختیار کنیم و بدین گونه ما یوسف را در آن سرزمین مکانت بخشیدیم تا به او تاویل خوابها را بیاموزیم و خدا بر کار خویش چیره است ولى بیشتر مردم نمى‏ دانند

با توجه به این دو آیه لازم می دانم که به گفته هاروی کاکس – دانشمند الهیات – در مورد آینده اشاره ای کنم  کاکس می گوید در نگاه دینی سه دیدگاه در مورد آینده وجود دارد:
1- دیدگاه مکاشفه ای
2- دیدگاه فرجام گرایانه
3- دیدگاه پیامبر گونه

" پیش گویی پیامبرانه بر این حقیقت تاکید دارد که آینده را نیروهای نامریی خبیث یا روندهای ذاتی شکست ناپذیر رقم نمی زنند؛ این انسان ها هستند که خود آن را می سازند.این اختیارگرایی بی قید وشرط در برابر آینده، در عین حال سبب می شود تا پیشگویی پیامبرانه از قید و بند تصمیم ها و سیاست های گذشته بگریزد. فراخوان پیامبرانه همواره مستلزم توبه است؛ یعنی اذعان صریح فرد به اشتباه خود و این که اکنون باید متفاوت با گذشته عمل کند ونیازی به تکرار مداوم این نکته نیست که سیاست ها صرفاً ادامه ی تصمیمات اتخاذ شده در گذشته هستند.چشم انداز پیامبرانه مستلزم نوآوری دایمی و بازنگری بی وقفه در سیاست های گذشته است، زیرا فردا صرفاً ادامه ی روند های دیروز نخواهد بود و جوانب جدید وبدیع دیگری را نیز شامل خواهد شد."( ملکی فرد و دیگران:21،1385).

لذا در دیدگاه پیامبرانه ضرورت تحلیل تاریخ و یا نوعی تحلیل روند و نگاه به روند ها (Trends) و از سوی دیگر رویداد ها و وقایع (Events) مورد توجه قرار می گیرد همانگونه که خداوند در آیه 103 سوره اعراف می فرماید:

ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى‏ بِآیاتِنا إِلى‏ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَظَلَمُوا بِها فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدینَ

آن گاه پس از آنان ( پس از پیامبران پیشین ) موسی را با آیات و نشانه های خود به سوی فرعون و سران قومش فرستادیم ، پس آنها به آن آیات ستم کردند ( آنها را نپذیرفتند ) ، پس بنگر که عاقبت کار فسادانگیزان چگونه بود.

از این منظر درمی یابیم که نگاه دین به آینده و به تبع آن نگاه دین به آینده پژوهی نگاهی مثبت است.در سوره یس می خوانیم: و چون مردم را گویند از گذشته و آینده ی خویش بترسید شاید مورد رحمت خدا قرار گیرید از آن طفره می روند.(یس،45)؛.که به مآل اندیشی و دورنگری اشاره دارد. آیات و روایات موجود در ادبیات دینی مملو از تأکید به آینده وآینده اندیشی است.( مسلمی زاده.طاهره:1384).

از این رو می توان مدل زیر را به عنوان مدلی آغازین جهت نشان دادن رابطه میان دین و آینده در الگوی مهندسی ذهنR J  بیان نمود:

model3.jpg